Wie ontwierp nu eigenlijk de gedenknaald?
Dat Van de Wiel de maker is, mag een feit genoemd worden. Maar is hij dan ook de ontwerper van het kunstwerk? Dat is maar de vraag, want het staat nergens gedocumenteerd. Recentelijk duikt steeds meer materiaal op, dat erop zou kunnen wijzen dat een ander dan Van de Wiel de ontwerper is.

Van muurschildering naar gedenknaald
Al eerder doken foto’s op van arbeiders die model stonden voor de figuren op de gedenknaald. Wat opvalt is dat er maar twee modellen op foto zijn gevonden: de arbeider met een vleesmes en de arbeider met een slichtmaan, een cirkelvormig mes in halvemaansvorm dat werd gebruikt om een vel leer aan de vleeskant op gelijke dikte te maken. De foto’s dienden duidelijk als model voor de beelden. Ook zijn er talloze kleine foto’s gevonden van de hoofden van arbeiders van de leerfabriek, die Van de Wiel moesten inspireren voor de vormgeving. Maar… van de derde arbeider is geen modelfoto. Opvallend is dat die figuur eerder door bedrijfsarchitect Niko Weigand is geschilderd op de blinde muur van de machinekamer. En juist die muurschildering is een voorbeeld van het monumentaal realisme dat ook de gedenknaald kenmerkt. De muurschildering dateert uit 1940, de gedenknaald uit 1941. Daarnaast lijkt de muurschildering vooral bedoeld geweest te zijn om het imago van de leerfabriek als machtig, internationaal belangwekkend bedrijf te benadrukken. Het is zeer wel mogelijk dat men hetzelfde effect ook met de gedenknaald heeft willen bereiken, getuige ook de grote wereldbol die als sokkel dienst doet.

De man met de tang
Het is best interessant hoe de figuur met tang op de muurschildering en de man met tang op de gedenknaald met elkaar verbonden zijn, maar tot februari 2026 is daar eigenlijk nooit echt over nagedacht. Totdat bij toeval een paar tekeningen van Niko Weigand uit 1941 tevoorschijn kwamen.
Het bleken schetsen voor een beeld ter ere van het 25-jarig bestaan van de fabriek. Deze tekeningen waren ooit in bezit van Bep van den Berk, een oud-medewerker van de KVL. Na zijn overlijden ging zijn verzameling KVL-memorabilia naar Ad Wolfs in Moergestel, die een deel ervan beheerde op de Schoenfabriek Van Bommel. In juni 2026 kwamen er bij Heemkundekring ‘De Kleine Meijerij’ nog drie andere tekeningen uit dezelfde collectie tevoorschijn en bij Van Bommel ook nog eens twee. In eerste instantie werd verondersteld dat Niko Weigand creatief bezig was geweest om de directie te inspireren voor het jubileumgeschenk. Maar deze veronderstelling gaat voorbij aan het feit dat de tekening die al eerder (omstreeks 2023) in bezit was gekomen van de Heemkundekring daadwerkelijk de gerealiseerde gedenknaald afbeeldt. Een foto van deze ingelijste tekening staat ook beschreven in een BOEi-rapport over de achtergronden van de gedenknaald. Ook op deze tekening staat “Niko Weigand 1941”.
Acht schetsen, zes verschillende ontwerpen, één gedenknaald
Niko Weigand blijkt in 1941 dus maar liefst zes ontwerpen te hebben gemaakt voor het beeldhouwwerk ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de leerfabriek. Twee van deze afbeeldingen zijn (kwetsbare) originelen (‘calques’), getekend op doorzichtig rijstpapier. De overige zijn zogeheten ‘diazoprints’, ook wel lichtdrukken genoemd, een gebruikelijke wijze van kopiëren in de jaren veertig. Ze zijn uitgevoerd in een bruine kleur. De ingelijste tekening is waarschijnlijk ook een diazoprint, uitgevoerd in zwart.





In twee ontwerpen situeerde hij het uit te voeren beeldhouwwerk op de muur van het U-gebouw, net naast de onderdoorgang. Op één van die tekeningen is opnieuw een arbeider met een tang te vinden, net zoals op de muurschildering bij de stoommachine én de gedenknaald.
Een derde ontwerp laat een lossere schets zien van een pilaar met daarop, zo lijkt het, weer die arbeider met de tang. Hij is gesitueerd op de plek waar het uiteindelijke werk is geplaatst.
Op het vierde ontwerp is een sculptuur afgebeeld met drie arbeiders met een kar met leer op een rechthoekig blok met daarop een wapen en een tekst. Het beeldhouwwerk is gesitueerd aan de straatkant tegen het huidige EKWC.
